Perfectionisme

Vaak wordt gedacht dat perfectionisme hetzelfde is als goed je best doen en hoge eisen stellen, maar dat is niet waar. Hoge eisen stellen aan iets wat je belangrijk vindt, is immers best een goed idee. Als je er toch je bed voor uitkomt, doe dan vooral het beste wat je in je hebt op dat moment.

Perfectionisme bestaat uit twee dimensies. Als beide dimensies tegelijk voor komen, dan is er sprake van perfectionisme:

1. De eerste dimensie is perfectionistic strivings. Je stelt onhaalbare hoge eisen aan jezelf en kunt dus feitelijk nooit bereiken wat je graag zou willen. De lat hoog leggen, maximaal willen presteren, willen excelleren, hoge eisen hebben, de beste, liefste, slimste, mooiste of grappigste moeten zijn: wie perfectionist is, zal dit bekend voorkomen. Perfectionisme betekent het volmaakte nastreven, het letterlijk perfect willen doen.
2. De tweede dimensie is perfectionistic concerns. Je houdt je bezig met de gevolgen van het niet halen van je onhaalbare doelen: wat zullen andere mensen daarvan zeggen, of hoe moet het dan verder?

Een perfectionist is dus iemand die knokt om het beste te bereiken én zich tegelijkertijd druk maakt om wat er gebeurt als dat niet lukt. Wat zullen anderen ervan vinden en wat blijft er dan van je over?

‘Perfectionisme gaat vaak over een niet uitgesproken emotionele overtuiging dat ‘perfect zijn’ de route is naar acceptatie van jou als persoon. Het is een diepgewortelde overlevingsdrang om leuk gevonden te willen worden’, aldus psycholoog Marjon Bohré-den Harder.

Een goede eigenschap?

Veel perfectionisten zien hun eigen perfectionisme als een goede eigenschap, als een kwaliteit. Perfectionisten houden van hun perfectionisme. De meesten moeten er niet aan denken hun normen naar beneden bij te stellen en genoegen te nemen met gemiddelde uitkomsten.

Als je niet lijdt aan perfectionistic concerns (oftewel, je maakt je geen zorgen om de gevolgen van het niet halen van je doel) en vooral het beste van jezelf geeft, dan is dat ook een goede eigenschap. Het betekent dat je ergens voor gaat, leert en ontwikkelt en trots en tevreden bent over het resultaat, ook als dat anders uitpakt dan gehoopt.

Maar voor een perfectionist geldt dat niet. Een perfectionist lijdt náást het streven aan de kopzorgen die ‘het perfect willen doen’ met zich meebrengt. Perfectionisme komt voort uit angst, en die angst wordt niet minder als je klaar bent of als iets af is. Je uiterste best doen omdat iets belangrijk voor je is, is een goede eigenschap. Alles op alles zetten omdat je bang bent dat je anders niet geaccepteerd wordt, is dat niet.

Mensen die hoog scoren op de Big Five-persoonlijkheidskenmerken als consciëntieusheid (of zorgvuldigheid) en neuroticisme zijn gevoeliger voor het ontwikkelen van perfectionistisch gedrag dan anderen. Bij hen zie je ook eigenschappen van perfectionistisch gedrag die positief zijn, zoals:

• gedisciplineerdheid;
• nauwkeurigheid;
• gedrevenheid;
• ijverigheid;
• ambitieusheid;
• moraliteit.

Maar wie gevoelig is, snel van zijn stuk is gebracht en zeer resultaatgericht is (kenmerken van conscientieuze en neurotische mensen), toont vaak ook gedrag dat niet (altijd) prettig of gezond is. Zwakke kanten van perfectionistisch gedrag zijn:

• slecht tegen fouten kunnen;
• hoog stressniveau;
• moeite met delegeren;
• dingen die anderen al hebben gedaan nog eens overdoen;
• focussen op wat minder goed lukt;
• niet echt genieten van successen;
• moeite hebben met besluiten dat iets ‘af’ is, daardoor langzaam;
• kritisch op zichzelf en anderen;
• mislukkingen moeilijk kunnen loslaten;
• oordelend;
• grote competitiedrang;
• uitstelgedrag;
• faalangst.

Gezond perfectionisme bestaat niet, zegt arbeids- en organisatiepsycholoog en zelfacceptatie-expert Marjon Bohré-den Harder. En perfectionisten kampen inderdaad meer dan gemiddeld met angsten, stress, burn-out en depressie, omdat ze nooit echt tevreden over zichzelf zijn. Ze lopen zelfs een hoger risico op verslaving en suïcide.

Een perfectionist is lastig en streng voor zichzelf, maar ook voor zijn omgeving. Het is immers lastig samenwerken met iemand die alles perfect wil doen en moeilijk met minder genoegen kan nemen.

Een andere valkuil is dat perfectionisme soms leidt tot enorme faalangst, waardoor iemand helemaal niets meer durft aan te pakken.

Doe de test: Hoe (on)gezond is je perfectionisme?

Joachim Stoeber, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Kent, onderscheidt drie soorten perfectionisme:

1. Socially prescribed perfectionism: vooral gericht op het laten beïnvloeden van je gedrag door wat je denkt dat anderen van je verwachten.
2. Self-oriented perfectionism: vooral gericht op het behalen van onhaalbare hoge idealen die door jezelf worden bepaald.
3. Other-oriented perfectionism: vooral gericht op anderen die aan jouw hoge, onhaalbare doelen moeten voldoen.

Vooral de eerste variant, sociaal voorgeschreven perfectionisme, neemt de laatste decennia sterk toe, blijkt uit onderzoek van de Britse psychologen Thomas Curran en Andrew Hill. De andere twee vormen van perfectionisme die in het onderzoek werden gemeten, zijn ook toegenomen, maar minder sterk.

Tip: Deze schrijfoefening helpt de verwachtingen van anderen los te laten

Wat is de oorzaak van perfectionisme? Het is voor een deel aangeboren, een kwestie van karakter. Maar ook iemands jeugd en sociale omgeving hebben invloed. Als ouders er flink bovenop zitten en alle obstakels voor hun kind wegvegen – de zogenaamde curlingouders – en hoge verwachtingen hebben, maakt dat de kans een stuk groter dat hun kind perfectionistische trekjes krijgt.

Sociaal perfectionisme

Daarnaast speelt de maatschappij waarin we leven een belangrijke rol. Competitie is in de westerse wereld de norm. De druk om te presteren is groot en wordt alleen maar groter.

Met name de zogenaamde millennials en post-millennials hebben hiermee te maken, weten we uit onderzoek. Niet voor niets krijgen jongeren steeds vaker een burn-out. Maar ook wie veertig is of ouder is, gaat meer dan vroeger gebukt onder prestatiedruk.

De succesvolle levens die we op sociale media krijgen voorgeschoteld doen nog een extra duit in het zakje. Rimpels, vetrolletjes en mislukkingen kunnen echt niet meer: perfectie is de norm. We zien ons leven en zeker ook ons uiterlijk als maakbaar en tolereren imperfectie steeds minder.

Dit leidt tot sociaal perfectionisme (zie ook ‘soorten perfectionisme’): we willen volmaakt zijn in de ogen van anderen. Gevoed door tijdlijnen, groepsapps en de overtuiging dat we óveral aan moeten meedoen, eisen we het onmogelijke van onszelf. En verwaarlozen we onze eigen behoeftes.

Hoge eisen stellen en ambitie hebben is niet alleen maar negatief. Maar als je faalangst ontwikkelt door de hoge eisen die je aan jezelf stelt of zelfs helemaal nergens aan begint, dan is het tijd om er iets aan te doen.

En trouwens ook als je regelmatig signalen krijgt dat mensen je te kritisch vinden en het gevoel hebben op hun tenen te moeten lopen. De volgende tips van psycholoog en zelfacceptatie-expert Marjon Bohré-den Harder kunnen helpen om perfectionisme los te laten:

• Vraag je af voor wie je eigenlijk zo je best aan het doen bent. Is die perfecte uitvoering echt zo belangrijk voor je? En weegt het oordeel van anderen daadwerkelijk zo zwaar? Als je weet wat jouw waarden zijn en je maakt keuzes die daarmee in lijn zijn, dan focus je op wat jij belangrijk vindt en word je minder afgeleid door het oordeel van anderen. Dit helpt je hierbij: Zo kun je leven naar je eigen waarden.
• Geloof niet alles wat je denkt. Je kunt er soms van overtuigd zijn dat je niets waard bent en dat de wereld vergaat als je dat ene project niet tot een goed einde brengt. Maar natuurlijk weet je wel dat dat niet klopt. Geloof dus niet elke gedachte die je brein produceert. Dit helpt je hierbij: 4 ACT-oefeningen voor meer grip op je gedachten.
• Leer grenzen stellen. Iedereen met perfectionisme weet hoe moeilijk het is om nee te zeggen als iemand je om hulp vraagt. Leren om duidelijke grenzen te stellen gaat je veel ruimte geven in je leven om te besteden aan wat jij echt leuk en belangrijk vindt. Dit helpt je hierbij: 3 oefeningen voor een steviger ik-grens.

Omgaan met perfectionisme

In onze online training Goed als je bent leer je om jezelf te accepteren zoals je bent, mét al je imperfecties. Je krijgt het boek De moed van imperfectie van professor en kwetsbaarheid-expert Brené Brown erbij cadeau.

Een manier om perfectionisme wat meer te leren loslaten, is jezelf af en toe bewust door de ogen van een ander te bekijken. Hoe zou een goede vriend of een vriendelijke vreemde je zien?

De meeste mensen zijn kritischer tegen zichzelf dan tegen anderen. En hoewel we denken dat dat ons helpt om beter te presteren, is het tegenovergestelde het geval. Als je heel kritisch tegen jezelf praat, groeit de demotivatie.

Beter is dus om tegen jezelf te praten als tegen iemand van wie je houdt. Die zou je waarschijnlijk ook niet eindeloos pamperen, maar de waarheid zeggen als dat nodig is. Maar wel op een vriendelijke en steunende toon. Wil je daar beter in worden? Zelfcompassie is een vaardigheid, dus hoe meer je oefent, hoe groter je skills.

Schrijf bijvoorbeeld je gevoelens en gedachten op en bedenk daarna bij het lezen welke aardige adviezen je de schrijver zou geven. Dit leidt tot meer zelfcompassie: je geeft jezelf dezelfde zorg en steun als je een goede vriend zou geven. Lees ook de adviezen van zelfcompassie-expert Kristin Neff.

Wil je weten of je veel zelfcompassie hebt? Doe de test: Hoeveel zelfcompassie heb je?

Altijd al benieuwd geweest of jouw perfectionisme aan de gezonde of de ongezonde kant zit? Bereik je de doelen die je gesteld hebt of kom je er zodanig in de buurt dat je tevreden bent? Of zit er juist vaak een groot verschil tussen je doel en uitkomst?

Ontdek in hoeverre je perfectionistisch bent of gewoon graag je uiterste best doet: Hoe (on)gezond is je perfectionisme?