Zo doorbreek je oude patronen echt: ‘Om verder te komen moet je actief iets veranderen’
Onzeker, depressief of angstig? Schematherapie kan helpen inzicht te krijgen in patronen die ontstaan zijn in je kindertijd waardoor je jezelf beter begrijpt. Maar pas op dat je niet te lang in zelfanalyse blijft hangen. ‘Om echt verder te komen moet je actief iets veranderen.’
Pasgeleden kreeg een vriendin op haar verjaardag een boek over schematherapie cadeau. We zaten met een groep rond een lange lunchtafel en tot mijn verbazing ontpopte zich in no time een geanimeerd gesprek over patronen doorbreken, zorgen voor je innerlijke kind, en wie bij welke therapeut zat. Iemand vertelde dat ze na jaren de moeilijke relatie met haar moeder beter vorm wist te geven, een ander was gestopt zich constant schuldig te voelen over zijn keuzes. Het raakte me dat in dit gezelschap het openhartig bespreken van pijnpunten en groei de normaalste zaak van de wereld was.
Patronen doorbreken met schematherapie
Als ik dit voorval deel met de Duitse psychotherapeut Gitta Jacob is ze allerminst verrast. ‘Hier in Duitsland lijkt therapie bijna mode te zijn geworden,’ vertelt ze. ‘In sommige sociale groepen volgt iedereen therapie, ze steken elkaar als het ware aan.’
Jacob werkt als psychotherapeut en onderzoeker al bijna twintig jaar met schematherapie en was betrokken bij de introductie van deze therapievorm in Duitsland. Samen met haar Nederlandse collega Hannie van Genderen schreef ze het invloedrijke boek Patronen doorbreken – het boek dat mijn vriendin cadeau kreeg.
‘Het is fantastisch dat mensen zich niet langer hoeven te verstoppen als ze worstelen met depressie en angst of andere klachten,’ benadrukt Jacob. ‘Het voorkomt veel leed dat er tegenwoordig zoveel goede hulp voorhanden is.’
‘De huidige generatie is vaak juist té beschermd opgevoed waardoor ze minder frustratietolerantie hebben ontwikkeld’
Dat was twintig jaar geleden wel anders. ‘Toen ik begon met schematherapie hadden we vooral vijftigers in therapie die waren opgevoed door ouders die door de oorlog waren getekend’, vertelt Jacob. ‘Voor hen was het echt nieuw om naar hun eigen behoeften te kijken en over gevoelens te praten.’
Haar Nederlandse collega-therapeut Hannie van Genderen bevestigt dat. ‘Onze generatie moest nog leren om überhaupt aandacht te besteden aan emoties. Maar bij de huidige generatie dertigers merk ik dat ze vaak juist té beschermd zijn opgevoed waardoor ze minder frustratietolerantie hebben ontwikkeld. Als ze een vervelende baas hebben, raken ze bijvoorbeeld meteen over hun toeren in plaats van te denken: oké, hoe ga ik hiermee om?’
De keerzijde van inzicht in patronen
Alle toegenomen aandacht voor zelfonderzoek en therapie is positief, maar heeft ook een keerzijde, signaleert Jacob. ‘Veel mensen krijgen hierdoor inzicht in patronen, en leren begrijpen waarom ze op bepaalde manieren reageren.’ Maar dan, zo merkt ze, kunnen mensen vastlopen. ‘Ik zie in mijn praktijk steeds vaker cliënten die gevangen zitten in een cyclus van zelfanalyse,’ vertelt ze.
‘Ze hebben hun hele leven doorgelicht, hun kindertijd geanalyseerd en kunnen prachtig vertellen over hun pijnpunten, maar toch komen ze niet verder. Het lijkt alsof het begrijpen een doel op zich is geworden, in plaats van een middel om daadwerkelijk verder te komen.’
‘In mijn praktijk zie ik cliënten die gevangen zitten in een cyclus van zelfanalyse’
Deze ontwikkeling bracht haar ertoe om het nieuwe boek Uit je schaduw te schrijven, waarin ze stelt dat we als samenleving wellicht wat doorslaan in onze focus op onze negatieve patronen. ‘Inzicht in je emotionele blokkades is cruciaal, maar vervolgens gaat het erom dat je concrete stappen zet,’ verklaart Jacob. ‘Als je eenmaal begrijpt dat je onzeker bent door kritiek uit je jeugd, kun je kiezen: blijf je eindeloos analyseren waarom je zo reageert, of ga je ondanks die onzekerheid toch solliciteren naar die betere baan? Als je dingen in je leven niet óók actief anders gaat aanpakken, verandert er weinig.’
De trend van het eindeloos analyseren ziet Van Genderen ook, en tegelijkertijd pleit ze ervoor om ‘het kind niet met het badwater weg te gooien’. ‘Zeker mensen die hun patronen nog nooit hebben onderzocht, hebben vaak veel baat bij die analyse,’ zegt ze. ‘Bovendien kun je meestal niet zomaar concrete stappen gaan zetten, zonder eerst te begrijpen wat je tegenhoudt.’
Lees ook: Zo zorg je voor het kind in jezelf
De gezonde volwassene
Wie – zelfstandig of met een therapeut – met zijn patronen aan de slag wil, kan daarvoor schematherapie gebruiken. Deze therapie gaat ervan uit dat je in je jeugd vaak, bedoeld of onbedoeld, dingen hebt meegemaakt in je opvoeding, waardoor je kwetsbare kanten hebt ontwikkeld.
‘Als je bijvoorbeeld hebt meegekregen dat hoge cijfers halen het allerbelangrijkste in het leven is, en dat je je nooit mag vergissen, dan ga je later te zeer daarop focussen,’ legt Van Genderen uit. ‘Met als risico dat je overspannen raakt omdat dat stemmetje in je achterhoofd van ‘het moet altijd perfect zijn’ te veel ruimte krijgt.’
‘De gezonde volwassene zoekt een evenwicht tussen de eigen behoeften en die van anderen’
In schematherapie worden deze patronen ‘modi’ genoemd: dat zijn de verschillende delen van jezelf die in bepaalde situaties de overhand kunnen nemen. De modus ‘het gekwetste kind’ voelt zich bijvoorbeeld snel afgewezen of tekortgedaan. ‘Het boze kind’ reageert heftig uit frustratie. ‘De kritische stem’ houdt je klein met opmerkingen als ‘dat kun jij toch niet’ of ‘je bent niet goed genoeg’.
Maar er zijn ook gezonde modi: ‘de gezonde volwassene’ en ‘het gelukkige kind’. ‘De gezonde volwassene zoekt een evenwicht tussen de eigen behoeften en die van anderen,’ zegt Van Genderen, en zet je aan om dingen te doen die goed voor je zijn op de lange termijn. ‘Het gelukkige kind zorgt voor speelsheid en spontaniteit in je leven, dat is het deel van je dat kan genieten en lol kan hebben.’
Versterk je gezonde delen
In haar nieuwe boek bepleit Jacob dat je naast het analyseren van je problemen gaandeweg je focus moet verleggen naar het versterken van je gezonde delen. Volgens de therapeut vraagt dat om een bewuste omschakeling. ‘Als je je gekwetste innerlijke kind niet op een gegeven moment het signaal geeft: ‘Nu zijn we groot en pakken we het aan,’ zal je gezonde volwassen zelf nooit in staat zijn om de regie te voeren over je leven.’
Dat hoeft niet van de een op de andere dag, maar kan ook een geleidelijke verschuiving zijn waarbij je gezonde volwassene steeds meer de regie neemt. Van Gelderen: ‘Stel dat je hoort dat je beste vriendin kanker heeft en je wordt overspoeld door verdriet en paniek. Dan kan de gezonde volwassene eerst ruimte maken voor die gevoelens en op een gegeven moment tegen het angstige kind zeggen: ‘Ik snap dat je heel verdrietig bent dat je vriendin die diagnose heeft gekregen. Dat is ook logisch, zeker als je bijvoorbeeld in het verleden ook al mensen hebt verloren. Dat mag er zijn. Maar wat gaan we nu doen?’ Je kunt je bijvoorbeeld voornemen om haar vaker op te zoeken en samen dingen te doen waar jullie vroeger altijd lol in hadden.’
Het cruciale verschil zit ‘m volgens Van Genderen in die laatste vraag: wat ga je doen? ‘Je kunt zitten somberen over dat ze doodgaat en denken dat de wereld vergaat, maar als je daarin blijf hangen en verder niks doet, kom je er ook niet toe om haar vaker te bellen.’
Lees ook: Waarom raakt iets je zo? Zo onderzoek je jouw emotionele triggers
Power mindset
Voordat je aan je gezonde modi kunt werken, is het wel zaak dat je óók ‘de basis’ op orde hebt, zegt Jacob. Veel mensen zoeken te snel de oplossing in therapie, terwijl ze eigenlijk gewoon te weinig slapen, bewegen of ongezond eten’, constateert ze.
‘Als je slecht slaapt, lijken problemen ook veel groter dan ze zijn: je raakt sneller geïrriteerd en voelt je kwetsbaarder. Dan kun je eindeloos analyseren waarom je steeds je zo overprikkeld reageert, terwijl het probleem is dat je uitgeput bent.’ Ze wijst erop dat uit onderzoek blijkt dat regelmatige lichaamsbeweging net zo effectief kan zijn tegen depressieve gevoelens als psychotherapie. ‘Soms is het beter om eerst drie maanden te gaan hardlopen dan om urenlang over je problemen te praten.’
‘In de wildernis leer je dat je altijd wordt geconfronteerd met uitdagingen. Als je daar constant over klaagt, word je gek’
In haar zoektocht naar manieren om mensen te helpen hun gezonde kanten te versterken, werkte Jacob samen met survivaltrainer Johanna Hombergs. ‘Ik was gefascineerd door haar werk,’ vertelt Jacob. ‘In de wildernis leer je dat je altijd wordt geconfronteerd met uitdagingen: regen, kou, muggen. Als je daar constant over klaagt, word je gek. Maar je kunt ook leren om die uitdagingen te omarmen.’
Dit leidde tot wat Jacob de ‘power mindset’ noemt. ‘Het idee is simpel: geniet van het probleem dat je nu hebt,’ legt ze uit. ‘Want het probleem waar je nu mee worstelt zal direct gevolgd worden door het volgende probleem, en dat zal je voor een nog grotere uitdaging stellen. In plaats van te wensen dat alles makkelijker was, kun je denken: dit is mijn uitdaging vandaag, ik ga het aanpakken en ik zal trots zijn als het me lukt.’
Wanneer kun je je gezonde kanten versterken?
Wanneer weet je dat je na(ast) je therapie of zelfanalyse de focus meer kunt gaan leggen op het versterken van je gezonde kanten? Van Genderen noemt een paar duidelijke signalen: ‘Als je jezelf hoort zeggen ‘ja, dat weet ik al’ bij inzichten die je therapeut deelt, of als je merkt dat je dezelfde gesprekken steeds herhaalt zonder dat er iets verandert in je gedrag.’
Ook als je steeds oefeningen uitstelt die worden voorgesteld, is dat een teken. En Jacob ziet nog meer signalen: ‘Mensen die te lang in de analysefase blijven hangen, kunnen perfect uitleggen dat eindeloos scrollen op hun telefoon, te hard werken, of juist alles uitstellen vermijdingsstrategieën zijn, maar ze blijven het toch doen. Dan wordt de analyse zelf een vorm van vermijding – je begrijpt alles, maar verandert niets.’
‘Je hoeft niet al je problemen opgelost te hebben om een goed leven te leiden’
Beide therapeuten benadrukken dat je negatieve gevoelens niet hoeft weg te drukken, je moet er alleen gezond mee omgaan. ‘Een mooi voorbeeld vind ik de manier waarop mijn zoon met het overlijden van zijn vader omging’, vertelt Van Genderen.
‘Hij was begin twintig en woonde op dat moment in Parijs. Hij had kunnen gaan feesten of overmatig drinken, maar hij besloot te gaan wandelen. Hij zei: ‘Mam, ik heb heel Parijs rondgewandeld, want iedere keer dat ik verdriet voelde ben ik gaan lopen, en bezocht ik een museum.’ Dat illustreert mooi wat ik bedoel met de gezonde volwassene in actie: het verdriet erkennen en er constructief mee omgaan.’
Laat je niet door je oude patronen verlammen
Het is een heldere, hoopvolle boodschap: je hoeft niet al je problemen opgelost te hebben om een goed leven te leiden, zeggen de therapeuten. ‘Het leven is niet alleen maar leuk’, merkt Van Genderen op. ‘Als je een paar dagen rot voelt omdat er iets vervelends gebeurt, dan hoort dat erbij. Je hoeft niet eerst helemaal zen te worden voordat je weer kunt functioneren.’
Jacob vat het zo samen: ‘Stop met wachten tot je alles begrijpt voordat je gaat leven. Voel je verdriet, angst of onzekerheid gerust, analyseer je patronen. Maar laat je er niet door verlammen. Neem de regie over je eigen leven en ga bewust aan de slag met je gezonde kanten, daar kun je elke dag opnieuw voor kiezen.’
Zelf aan de slag met schematherapie en het doorbreken van je oude patronen? Volg onze nieuwe online training Doorbreek je oude patronen – schematherapie zelf toepassen die we ontwikkelden in samenwerking met klinisch psycholoog en psychotherapeut Hannie van Genderen.
Bronnen: G. Jacob, Uit je schaduw, Nieuwezijds, 2025 / H. van Genderen, G. Jacob & L. Seebauer, Patronen doorbreken, Nieuwezijds, 2021 / H. van Genderen, Doorbreek je patronen in vijf stappen, Nieuwezijds, 2023
Gitta Jacob is klinisch psycholoog, psychotherapeut en onderzoeker, en staat bekend als pionier op het gebied van schematherapie. Hannie van Genderen is klinisch psycholoog en psychotherapeut. Ze schreef net als Jacob verschillende boeken over schematherapie en ontwikkelde samen met Psychologie Magazine de online training Doorbreek je patronen.
