Wat hebben we nodig in tijden van nood? Gedragspsycholoog Leonie Webbink: ‘Je belangrijkste noodpakket past niet in een rugzak’

Leonie Webbink is gedragspsycholoog en werkzaam bij Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland. Ze is een van de Jonge stemmen van Psychologie Magazine en schrijft over psychologie in relatie tot conflicten, risico en veiligheid.

Toen ik hoorde over de natuurbranden in Zuid-Europa, appte ik direct mijn schoonzus. Zij ging naar Spanje op vakantie. ‘Welke voorbereidingen tref jij?’ Ik vroeg het niet om haar voorpret te verpesten, maar ik was oprecht nieuwsgierig. Wat doet een mens als een risico niet langer iets is waar je over hoort in het nieuws, maar iets waar je zelf naartoe vliegt?

De vraag wat mensen doen als een crisis dichtbij komt, fascineert me. Tijdens zo’n crisis, zoals een natuurbrand, stroomstoring of pandemie, zoeken we naar informatie over wat er aan de hand is. Tegelijkertijd willen we antwoord op twee fundamentele vragen: ben ik veilig, en wie kan ik vertrouwen?

Het rally-round-the-flag-effect

Dat laatste is ingewikkelder dan het klinkt. Want wie vertrouw je als experts elkaar tegenspreken en er op sociale media een kakofonie van meningen is? We denken graag dat we eerst onderzoeken wie gelijk heeft, voordat we iemand vertrouwen. Maar ons brein heeft vaak haast. Als de wereld onzeker voelt, nemen we mentale olifantenpaadjes en gaat ons brein voor de kortste route. We vertrouwen iemand die deskundig lijkt of kalm blijft.

Vertrouwen lijkt daardoor een emotie, maar het is ook een overlevingsstrategie. Aan het begin van een crisis stijgt het vertrouwen in de overheid vaak tijdelijk. Psychologen noemen dat het rally-round-the-flag-effect. Het hele land kijkt dezelfde kant op: we kijken naar persconferenties, luisteren naar dezelfde experts en we verwachten dat iemand de leiding neemt. Even is de behoefte aan houvast groter dan onze behoefte aan pittige discussies.

De mythe van de Apocalyps

Minstens zo interessant is wat er tijdens een crisis tussen mensen gebeurt. Rampenfilms voorspellen chaos en plunderingen, maar de werkelijkheid is vaak vriendelijker. We zijn bij een crisis opvallend prosociaal: we ondersteunen buren, delen spullen en zoeken contact.

Die eerste periode heeft zelfs een naam: de honeymoonfase. De saamhorigheid is groot en we zijn bereid iets voor elkaar te doen.

Als een crisis langer duurt, raken energie en geduld steeds verder op. We gaan op zoek naar simpele verklaringen en naar makkelijke zondebokken. Dat geeft een gevoel van controle, maar biedt zelden echt houvast. De honeymoonfase heeft dus helaas een einddatum.

Wat we echt nodig hebben in tijden van crisis

Over één ding bestaat onder crisisexperts veel consensus: vertrouwen is cruciaal om een crisis goed door te komen. Natuurlijk zijn waterflessen, batterijen en een zaklamp in een noodpakket nuttig. Maar de echte noodvoorraad van een samenleving is vertrouwen. Vertrouwen in instituties en in elkaar. Want als de lichten ooit uitgaan, is de kans groot dat niet de zaklamp in je meterkast je het meest helpt, maar de buurvrouw die aanbelt met de vraag: ‘Heb jij nog koffie?’

Lees ook: Zo reageren mensen in noodsituaties

Bron: Barbara Norrander, Clyde Wilcox, Rallying around the flag and partisan change: the case of the Persian Gulf war Polit. Res. Q., 46 (1993)