Hoe verwerken mensen met ADHD prikkels? Een arts-onderzoeker legt uit

Er zijn veel labels waarbij prikkelgevoeligheid een grote rol speelt, waaronder bij ADHD. Hoe verloopt de prikkelverwerking bij mensen met ADHD? En hoe ga je het beste met alle prikkels om?

De snelle overprikkeling van mensen met ADHD komt voort uit een effectief tekort aan dopamine, het stofje dat werkt als een soort filter, zegt arts-onderzoeker Maxime de Jong. Werkt dat minder goed, dan ben je gevoeliger voor wat er om je heen gebeurt, maar ook voor je eigen gedachten en emoties.

Prikkelverwerking bij ADHD

De Jong: ‘Als iemand zonder ADHD in gesprek is en er vliegt een zwerm vogels langs, dan zorgt hun dopaminegehalte dat zij daar even niet op reageren. Hetzelfde gebeurt bij een gedachte die er nu niet toe doet. Maar voor mensen met ADHD, bij wie de dopamine niet op peil is, is het heel moeilijk te filteren wat relevant is in het moment. Alles komt hard binnen.’

Dat heeft ook een mooie kant: ze zijn sneller positief geraakt, hebben meer intense ervaringen, en kunnen associatief, creatief en out-of-the-box denken.

Maar als alles ongefilterd binnenkomt, raak je uitgeput. Of je moet heel erg je best doen om je focus te houden, en dan raak je óók uitgeput. Behalve tot vermoeidheid kan overprikkeling leiden tot emotionele disregulatie – mensen worden bijvoorbeeld heel boos of verdrietig. Of als het langer duurt: somber, slapeloos, chronisch gestrest en/of angstig. De Jong: ‘De symptomen verschillen per persoon, maar uitputting zie je eigenlijk altijd.’

Hoe ga je met die prikkels om?

Hoe kun je vervolgens herstellen? Een voor de hand liggende activiteit als de sauna of een ademhalingsoefening is voor mensen met ADHD niet per se relaxt, aldus De Jong. Er is weinig externe input, het brein gaat zelf prikkels aanmaken en gedachten schieten alle kanten op.

‘Ik adviseer: probeer erachter te komen wat jóú ontspant. Vaak is dat juist iets actiefs, zoals sporten of de combinatie van verschillende prikkels, zoals puzzelen met een podcast op.’ En, vult ze aan: ‘Voor vrouwen met een hormonale cyclus verschilt wat je nodig hebt per fase van je cyclus. In de premenstruele periode is er bijvoorbeeld een groter risico op overprikkeling, en zou je je vaker kunnen terugtrekken.’

Daarbij raadt De Jong ook aan om ADHD-medicatie te proberen. ‘Vaak merken mensen dan opeens dat ze al hun hele leven tegen de wind in fietsten.’

Hyperfocus en ADHD

Veel mensen met ADHD hebben een soort stresssituatie nodig om te kunnen blijven focussen. De Jong: ‘Ze hebben gemiddeld meer prikkels nodig om ergens toe te komen. Ze gaan bijvoorbeeld pas de afwas doen als er bezoek komt.’ Ook de toename van adrenaline op de avond voor een deadline kan werken als een ‘focusknop’.

Is die deadline er eenmaal, dan is er de kans zó diep in een taak verzeild te raken, dat er hyperfocus ontstaat. Deze staat van totale concentratie komt vaak voor bij mensen met ADHD en komt voort uit hun moeite met het schakelen van executieve functies: stoppen met het een en beginnen met het andere. ‘Het kan heel nuttig zijn, want je doet veel werk in korte tijd, maar er dringt ook verder niets meer tot je door’, aldus De Jong. ‘Het maakt je ongevoelig voor prikkels als honger, dorst of naar de wc moeten.’

Een onderzoek aan Cambridge University bevestigt dat. Voor mensen met ADHD kan hyperfocus prettig voelen en persoonlijke voldoening opleveren, maar het kan ook verantwoordelijkheden en zelfzorg in de weg staan. Van de deelnemers gaf 40 procent aan dat ze door hyperfocus belangrijke taken verwaarlozen: ze misten afspraken, vergaten te lunchen, dronken niet genoeg of gingen te laat naar bed.

Zo haal je het meeste uit je hyperfocus

Als je merkt dat je door hyperfocus belangrijke aspecten van je leven verwaarloost, kun je een aantal dingen doen.

• Stel tijdslimieten in. Als je iets gaat doen waarvan je weet dat je er waarschijnlijk helemaal in meegesleurd wordt, zet dan een timer. Geef jezelf bijvoorbeeld een uur voor een activiteit, en wees daar streng in. Sta op, loop een rondje, zet koffie of thee of bel even met iemand.’
• Schakel hulp in. Wanneer je overdreven lang met iets bezig bent, zou iemand je eraan kunnen herinneren om even iets anders gaan doen. Bijvoorbeeld door je te bellen als het tijd is om te stoppen.
• Vermijd bepaalde tijdstippen. Doe de taken die je hyperfocus triggeren bijvoorbeeld niet vlak voor bedtijd of het werk.
• Gebruik de Pomodoro-techniek. Werk vijfentwintig minuten en neem dan vijf minuten pauze. Dit doe je vier keer en dan neem je één lange pauze.

Lees ook: ADHD diagnose op latere leeftijd: ‘Eindelijk begrijp ik waarom ik zo ben’

Bronnen: B. A., Orolan, e.a,  Hyperfocus in ADHD. A misunderstood cognitive phenomenon, Cambridge University Press, 2025 / Understanding hyperfocus and ADHD, Cleveland Clinic Health Essentials, 2022 / A. Haupt, What a hyperfixation really is, Time, 2025