Filmmaker Tom Fassaert: ‘Door je familiepatronen te begrijpen kun je zelf de cirkel doorbreken’

Voor documentairemaker Tom Fassaert was zijn familieschiedenis één groot raadsel. Met zijn nieuwste documentaire Tussen Broers greep hij de kans aan om zijn familieverhalen te ontdekken en de bijzondere band tussen zijn oom René (75) en vader Rob (72) vast te leggen.

In de documentaire Tussen Broers vertelt documentairemaker Tom Fassaert het verhaal van zijn vader Rob en oom René. De broers werden als kinderen van de een op de andere dag naar een kindertehuis gebracht. Een paar jaar later werden ze tóch weer opgehaald door hun moeder, die wel voor hen zorgde, maar emotioneel afwezig was. Hun vader was volledig uit beeld verdwenen en over hem werd nooit meer gesproken. Waarom de broers naar een kindertehuis moesten, en ze hun vader daarna nooit meer zagen, weten ze nog steeds niet precies. 

Het gebrek aan liefdevolle ouders liet sporen achter bij de broers. René raakte dakloos en belandde in een psychische instelling. Rob, die psycholoog is, haalde hem daar weg zodat hij weer deel kon uitmaken van de maatschappij en een betere toekomst kon opbouwen. Rob zorgde daarna voor hem als een vaderfiguur, waardoor er een bijzondere dynamiek tussen twee broers is ontstaan. 

Als zoon van Rob staat Tom verder van zijn familiegeschiedenis af en wist hij lange tijd niet wat er in zijn familie speelde, tot hij voor de documentaire op zoek ging naar de verhalen die er over zijn familie bestaan, en de waarheid over de familiegeschiedenis.

Waarom wilde je deze documentaire maken?  

‘Als kind wist ik al dat er binnen mijn familie meerdere personen waren van wie de verhalen uit het verleden niet verteld werden. Eén daarvan was het verhaal van mijn oom René, die ik als kind maar een paar keer heb ontmoet. Ontmoetingen met hem waren altijd gespannen en ongemakkelijk, maar ik snapte nooit waarom. 

Door in de familiegeschiedenis te duiken, kwam ik erachter dat René door zijn jeugd psychische klachten had ontwikkeld en daarom vaak koud en afstandelijk reageerde. Mijn vader besteedde veel tijd en aandacht aan René. Hij ging regelmatig langs en bleef dan vaak langere tijd weg. Later begreep ik dat hij in die periodes voor René zorgde.

Over mijn opa werd helemaal niet gesproken. Zijn naam wist ik niet eens. Door het maken van de documentaire kwamen mijn vader, Rene en ik erachter dat hij ook in een psychische instelling heeft gezeten en daarna lange tijd zelfstandig in Brussel heeft gewoond. Inmiddels weten we dat hij Richard heette en overleden is.’ 

Waarom hebben je vader en oom nooit zelf achterhaald wat er met hun vader was gebeurd? 

‘Voor mijn vader voelde de afwezigheid van zijn eigen vader als een enorme afwijzing. Door het maken van de documentaire kwam ik er ook achter dat hij bang was dat het opzoeken van zijn vader voor problemen zou zorgen. Hij wist niet wie hij precies was of wat hij van hem kon verwachten. Vooral in een leven dat voor hem al zwaar genoeg was, met een emotioneel afwezige moeder en de zorg voor zijn broer, wilde hij het niet nog ingewikkelder maken voor zichzelf. 

Lees ook: Hoe familierelaties van invloed zijn op je vorming en ontwikkeling

Ik voelde die persoonlijke dreiging niet zoals mijn vader dat ervoer. Juist de verhalen die nooit zijn verteld, maken mij als filmmaker nieuwsgierig. Bovendien wilde ik mijn familiegeschiedenis wél weten, want door je eigen geschiedenis beter te begrijpen, zie je ook welke patronen er zijn en hoe je ervoor kunt zorgen dat deze niet worden herhaald.’

Hoe was de band tussen de twee broers?

‘De band tussen mijn vader en René was bijzonder en complex. Al op jonge leeftijd nam mijn vader een verzorgende rol op zich voor zijn oudere broer, zonder dat hij zelf wist hoe dat eruitzag: een vaderfiguur had hij nooit gehad. In plaats van een gelijkwaardige relatie als broers ontstond daardoor een dynamiek waarbij de een voor de andere zorgde. Die zorgrelatie zie je ook terug in de documentaire.

Als kind voelde ik wel dat hun relatie moeizaam verliep. Die paar keer dat ik langsging, merkte ik een ongemakkelijke sfeer op tussen de broers, maar daar werd niet openlijk over gesproken. Ik durfde er op dat moment ook geen vragen over te stellen. Tegelijkertijd was het voor mijn vader wel belangrijk dat René onderdeel was van de familie. Hij betrok hem bewust bij ons gezin, bijvoorbeeld door ons een paar keer mee te nemen om René te bezoeken. Daarmee liet hij zien dat René er echt bij hoorde.’

In de documentaire zie je vooral de ouderrol die jouw vader voor René aanneemt. Maar hoe was hij als vader voor jou? 

‘Ik zag mijn vader altijd als de psycholoog die controle had over elke situatie, totdat mijn ouders gingen scheiden. De scheiding tussen hem en mijn moeder was het eerste moment waarop hij zich volledig kwetsbaar voelde en het gevoel had dat hij had gefaald. Toen realiseerde ik dat ook hij zijn moeilijkheden heeft. Toch nam ik in mijn tienerjaren bewust afstand van hem omdat ik de pijn van mijn vader niet kon aanzien.  

‘De camera is voor mij een middel om gesprekken aan te gaan die ik zonder lens niet zou durven voeren’

Achteraf gezien zijn mijn films een poging om de afstand die toen tussen ons is ontstaan te overbruggen en de verloren tijd in te halen. De camera is voor mij een middel om gesprekken aan te gaan die ik zonder lens niet zou durven voeren. Mijn intentie als zoon is om dichter bij mijn vader te komen en hem beter te begrijpen.  

We zijn nu oprechter naar elkaar. Dat zie je ook terug in de film. Een moment waarop ik breek is wanneer mijn vader zegt dat zijn gezin voor hem het ‘ouderlijk huis’ was dat hij zelf had gemist, en dat hij dat kapot heeft gemaakt door te scheiden. Dat zou hij vroeger nooit hebben uitgesproken.’ 

Je vader had zelf geen vaderfiguur. Hoe merkte je dat in de manier waarop hij voor jou een vader was?  

‘Soms schiet hij tekort in wie hij voor mij moet zijn. Toen bij mij bijvoorbeeld een hersentumor werd ontdekt en mijn wereld wankelde, begon hij ook te wankelen. Zijn paniek werd de mijne. Ik miste op dat moment een troostende vader die er gewoon is.

Hij heeft nooit het voorbeeld gehad van een vader die gewoon zijn armen om je heen slaat. Dat gemis merk ik op de moeilijke momenten. Gelukkig is hij loyaal en zelf reflecterend genoeg om zijn onvermogen daarin te zien. Ik kijk met veel respect naar hem omdat hij, ondanks een gebrek aan een eigen vader, wel een betekenisvolle vader voor mij is.’ 

Je bent nu zelf vader. Wat neem je van je vader mee of doe je bewust anders?  

‘In onze familie herhalen de manieren van omgaan met pijn zich telkens, zoals het vermijden van moeilijke gesprekken of het wegstoppen van emoties. Mijn vader heeft vroeger niet geleerd over gevoelens te praten. 

Samen met mijn vrouw probeer ik dat patroon van zwijgen bewust te doorbreken door juist dingen uit te spreken en met elkaar te bespreken. Door daar bewust naar te kijken, hoop ik die cirkel zelf voor mijn eigen gezin te kunnen doorbreken.

Ik probeer steeds meer te accepteren dat ik feilbaar ben en geen superheld hoef te zijn. Ik wil mijn kinderen meegeven dat praten over gevoelens belangrijk is, dat fouten maken erbij hoort en dat je altijd weer samen verder kunt. Op die manier hopen we te voorkomen dat dezelfde patronen zich in de volgende generatie herhalen.’ 

De documentaire Tussen Broers is sinds 9 april te zien in 40 bioscopen door heel Nederland.

Lees ook: Dido Michielsen: ‘Ik was als de dood dat ik op mijn vader leek’