5 vragen aan psychiater Christiaan Vinkers: ‘Als een socialemediaverbod het antwoord is, wat is dan precies de vraag?’
Een verbod op sociale media voor kinderen tot 15 jaar lijkt steeds meer werkelijkheid te worden, ook volgens de nieuwe coalitie. Psychiater Christiaan Vinkers deelt zijn kijk hierop.
Appjes beantwoorden, Instagramposts liken, foto’s delen: een schermtijd van meer dan zes uur is tegenwoordig heel normaal. Daarom overwegen meerdere landen, zoals Denemarken, Frankrijk en nu ook Nederland, om leeftijdsgrenzen op sociale media in te voeren. Volgens sommige deskundigen zouden sociale media namelijk een belangrijke oorzaak zijn van verminderde mentale gezondheid, vooral bij jongeren. Bij psychiater en hoogleraar Stress en Verkracht Christiaan Vinkers leidt dit voorstel juist tot twijfel: is een verbod wel de juiste oplossing?
1. Zijn jongeren kwetsbaarder dan volwassenen?
‘In de pubertijd zijn kinderen nog volop in ontwikkeling. Uit neurowetenschappelijk onderzoek weten we dat bij jongeren de hersennetwerken die betrokken zijn bij beloning en sociale interacties erg actief zijn. Terwijl de controle over impulsen nog niet volledig ontwikkeld is. Dat maakt jongeren extra gevoelig voor sociale invloeden, ook online. Het zorgt ervoor dat ze sterker reageren op bijvoorbeeld een like of een reactie onder een Instagram-post.
Maar ik ben altijd voorzichtig met het woord ‘kwetsbaar’. Waarom zouden alleen jongeren dat zijn?Uiteindelijk is denk ik iedereen kwetsbaar. De vraag is niet of sociale media invloed hebben, maar hoe groot die invloed is in verhouding tot andere factoren. Dat verschil raakt in de publieke discussie vaak ondergesneeuwd.
Natuurlijk is het belangrijk dat we als volwassenen nadenken over hoe we jongeren goed beschermen en begeleiden. Maar volwassenen worstelen net zo goed met de uitdagingen die telefoongebruik met zich meebrengt. In mijn jeugd was er bijvoorbeeld nog geen internet, laat staan AI. Iedereen moet daarmee leren omgaan.’
2. Hoe groot is de rol van sociale media bij mentale problemen?
‘Mentale klachten ontstaan vaak door een combinatie van meerdere oorzaken, zoals prestatiedruk, verwachtingen, armoede of genetische aanleg. Toch krijgen sociale media nu vaak als enige factor de schuld van mentale problemen. Onderzoeken tonen een klein, maar significant verband aan tussen intensief socialemediagebruik en lager welzijn, maar dat is zelden de enige oorzaak van mentale klachten. Vooral jongeren met al bestaande psychische klachten lijken gevoeliger voor de effecten van sociale media.
Natuurlijk kan excessief gebruik zeer nadelig zijn. Urenlang doelloos scrollen op TikTok of Instagram maakt vrijwel niemand gelukkiger. Maar er is geen hard wetenschappelijk bewijs dat een socialemediaverbod mentale problemen vermindert. Sterker nog: sociale media brengen ook veel positiefs met zich mee. Zo biedt het veel jongeren sociale steun, informatie en verbinding.’
3. Wat is het nadeel van ergens een verbod op leggen?
‘We denken vaak dat een verbod ons automatisch beschermt, maar daardoor leren we niet met een probleem om te gaan. En dat roept vragen op, zoals: hoe ga je dat verbod handhaven? Wat los je ermee op? En ligt daar wel de oorzaak van het probleem? Als een socialemediaverbod het antwoord is, wat is dan de vraag? We lossen er volgens mij niks mee op.
Wat ik me ook afvraag: als sociale media zó schadelijk zijn, waarom zouden ze dan voor volwassenen ineens geen probleem meer zijn? Dan zou je het voor iedereen moeten verbieden. Als het probleem zit in het verslavende karakter van sociale media, dan moeten we dát aanpakken en reguleren. Een leeftijdsgrens pakt de kern van het probleem niet aan.’
4. Als een verbod niet werkt, waar ligt dan wel de oplossing?
‘Ik denk dat we als samenleving veilig moeten leren omgaan met nieuwe technologie. Dat vraagt om duidelijke regels en voorwaarden voor iedereen, bijvoorbeeld het beperken van eindeloos scrollen of het uitschakelen van pushnotificaties bij minderjarigen. Ook kunnen we platforms verplichten om inzicht te geven in hoe hun algoritmes werken en welke invloed ze hebben op gebruikersgedrag.’
5. Bij wie ligt dan de verantwoordelijkheid?
‘Bij ons allemaal. De overheid moet duidelijke veiligheidsnormen stellen, platforms moeten hun ontwerp aanpassen, scholen moeten er les over geven en ouders moeten grenzen stellen. Dat is concreter dan alleen een leeftijdsverbod.
Te veel socialemediagebruik kan voor problemen zorgen. Maar de mentale gezondheidsproblemen alleen aan sociale media toeschrijven, en daarop ook nog alleen voor jongeren een verbod leggen, is te kort door de bocht. En áls een verbod al het antwoord is, moeten we eerst scherp definiëren wat het probleem precies is. Zonder heldere probleemdefinitie kunnen we niet de beste oplossing bedenken.’
Lees ook: Waarom sociale media verslavend werken – en hoe je ervan afkickt
