Psychiater Dirk De Wachter over wachten en ont-ikken: ‘De essentie van rust zit niet in me-time’

Wachten klinkt eenvoudig. Doe niets en ervaar. Maar in onze snelle, overprikkelde en ‘ikkige’ maatschappij is dat verrassend moeilijk. ‘We leven sterk in de doe-tijd, maar al dat streven put ons uit. We mogen meer leren verwijlen in de zijn-tijd’, zegt psychiater Dirk De Wachter. Hoe brengen we die bedachtzaamheid terug in ons leven?

Elke dag belanden er 250 mails in de inbox van de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter. Het is onmogelijk om op elk bericht direct gehoor te geven en dus moet de afzender simpelweg even wachten. Nogal wiedes, zul je denken, maar in de praktijk is dat wachten niet zo vanzelfsprekend meer. We hebben dat antwoord liever gister dan vandaag.

Die druk beperkt zich niet tot mails, onze hele cultuur is opgejaagd. Dat voortdurende ‘nu, nu, nu’ jut ons op en voedt een gevoel van tekort. Daar moeten we wat aan doen, vindt De Wachter, en hij besloot zijn kritische visie te verpakken in zijn nieuwe boek Wachten, een levenshouding. In 2009 begon hij met schrijven en eind vorig jaar kwam zijn boek uit. Ook daar hebben we even op moeten wachten dus. Gelukkig legt hij direct uit waarom dat helemaal niet zo erg is.

U pleit voor een meer bedachtzame samenleving. Gaat het leven te snel voor ons?

‘Dat denk ik wel. Onze wereld gaat niet alleen te snel, maar is ook te overprikkeld, te hebzuchtig en steeds minder verbonden. We zijn ongeduldiger geworden en vergeten om eerst te denken voordat we handelen. Ik denk dat het helpt als we weer leren wachten.

En daarmee bedoel ik niet dat je niets moet doen: wachten is juist een heel actief proces van bedachtzaamheid, geduldig nadenken, verbinding, zorgzaam zijn en hoop hebben. Al die dingen zitten erin verwikkeld.’

Hoe ziet dat actieve wachten eruit? Wat ‘doen’ we dan?

‘Het laten zijn en kunnen verwijlen op de golven van de tijd, zonder meteen iets te moeten of allerlei doelen te stellen. We leven sterk in de doe-tijd, maar ik denk dat we wat meer in de denktijd of zijn-tijd mogen verwijlen.

Die voortdurende doe-tijd put ons uit, waardoor we al snel in de niks-tijd belanden. Mensen zeggen dan: ‘Ik heb zoveel gedaan, ik kan niet meer’. Ik pleit ervoor om het tempo te matigen en te zoeken naar wat voldoende is. Want als we de tijd niet nemen, de tijd niet beleven, dan zíjn we niet.

Lees ook: Dirk de Wachter: ‘De maatschappij vertoont borderline symptomen’

Rituelen kunnen daarbij helpen. Ik wandel bijvoorbeeld graag over begraafplaatsen en hecht veel belang aan de doden. Dat klinkt wat morbide, maar begraafplaatsen zijn rustige plekken waar het aangenaam vertoeven is. Dan kijk ik naar die graven en dan denk ik graag aan al die levens.

Waar merkt u het aan dat we te veel in de doe-tijd leven?

‘Onze cultuur is opgejaagd. Dat zie ik terug in mijn werk als psychiater: veel klachten hebben te maken met overprikkeling, het gevoel dat het simpelweg te veel is. Vaak wordt dat gekoppeld aan werkdruk en dat klopt ook. Het bedrijfsleven werkt met krappe deadlines en een stroom aan berichten die onmiddellijke reactie vragen. Wachten is ‘verdacht’ geworden.

Maar die onrust beperkt zich niet tot werk. Ook in ons dagelijks leven zijn we verleerd om te vertragen. Alles moet nú. We bestellen allerlei dingen die reclames ons aanpraten. Als het pakketje pas morgen komt, voelen we al ongeduld. Terwijl we die spullen vaak niet eens echt nodig hebben.

‘Als we wachten, krijgen we aandacht voor de schoonheid van de wereld’

Die haastige, hebberige cultuur jaagt ons op en maakt ons tegelijkertijd afgunstig op mensen die nog meer lijken te hebben. We vergeten stil te staan bij de vraag: heb ik dit eigenlijk nodig? Wachten zou ons de ruimte geven om na te denken en bewustere keuzes te maken.

En laat me duidelijk zijn: ik sta hier niet boven. Ik begeef me in diezelfde wereld met honderden mails per dag en steeds nieuwe verleidingen. Ook ik moet me geregeld afremmen en denken: is dit nodig, of kan dit even wachten?’

Hoe gaat u om met die volle inbox en werkdruk?

‘Ik laat mensen wachten en dan excuseer ik mij. Soms is dat lastig, en mis ik een dringend mailtje in die toevloed. Maar dan weet die persoon mij wel te bereiken via een andere weg. Vaak leidt dat tot een interessanter gesprek dan een antwoord op een mailtje.

Wat ik wel moeilijk vind, is iets afslaan. Ik krijg uitzonderlijk veel uitnodigingen voor lezingen. Dat vind ik zo eervol dat ik alles wil doen, maar dat kan niet. Ik moet mijn prioriteiten daarom goed in het oog houden. Door mijn gezondheidsproblemen [in 2021 werd bij De Wachter een tumor in zijn dikke darm geconstateerd, red.], is men nu begripvol als ik mij verontschuldig. Dus nu probeer ik te oefenen om nee te zeggen. Maar dat ik daarvoor ziek moet zijn, is natuurlijk geen goed teken.’

Wat missen we als we zo blijven doorrennen?

‘Dan missen we de kansen die het wachten biedt. Als we wachten, gebeurt er namelijk van alles. In mijn boek beschrijf ik een situatie waarbij ik voor een opgehaalde brug over het kanaal Saint-Martin in Parijs sta. In dat wachten ontstaan gedachten, ontmoetingen en is er verwondering. Je ziet schoonheid die je anders achteloos voorbijloopt. Je krijgt aandacht voor de wereld.

Dat kan zoiets kleins zijn als het fluiten van de vogels. Misschien klinkt het onnozel, maar dit is in wezen wel waar het over gaat: het vermogen om aanwezig te zijn bij wat er is. Ik pleit dan ook niet voor nietsdoen of voor een stilteweekend in een duur resort. Dat mag natuurlijk wel, ik ben daar niet op tegen, maar zulke pauzes lossen weinig op als ze alleen dienen om daarna weer met een opgeladen batterij door te denderen in hetzelfde haastige leven. We moeten die rust en aanwezigheid verweven met ons gewone bestaan.’

Lees ook: Ga scharrelen: zo maak je ruimte voor slow productivity en een lager tempo

Dat klinkt best vanzelfsprekend

‘Dat is het ook. Mijn vrouw zegt altijd: ‘Moesten we daar zo lang voor studeren? Dat weet toch iedereen?’ Natuurlijk weet iedereen dat. Ik zeg niks speciaals. Ook in mijn werk als psychiater niet. Wat zou ik nu voor speciaals moeten zeggen? Als mensen aan mij vragen wat ze moeten doen, heb ik daar geen antwoord op. Dan nemen we de tijd, wachten we een beetje, en gaan we samen zoeken en verbindingen maken. Ik kan natuurlijk niet de oplossing zijn; u bent de expert van uw leven.’

En als ik u dan tóch om advies mag vragen: waar kunnen we beginnen met zoeken naar de schoonheid van het leven?

‘De schoonheid van het leven begint volgens mij niet bij jezelf. Net zoals de wezenlijkheid van rust niet zit in zogenaamde me-time of jezelf terugtrekken. Ik ben voor we-time. Die verbinding en zorgzaamheid is de zin van het bestaan en wat het leven mooi maakt. Dat is ook de essentie van mijn vorige boek Borderline Times. We leven in een dreigende zinloosheid en proberen dat te maskeren met allerlei leukigheid en mooie spullen. Met nog meer vakantie en nog meer luxe.

Maar de zin van het leven is de zorg voor de ander. Dat is dus eigenlijk een baatzuchtig gegeven; we worden er gelukkig van in de waarachtige zin van het woord. Ik wil daarmee niet zeggen dat je geen nieuwe auto mag kopen, maar wel dat je met diezelfde auto je oma kunt ophalen om haar mee te nemen naar het café waar ze vroeger altijd met opa koffie ging drinken.

En bovendien kan een mens dat goed omringd is veel hebben. Zo is het mij bijvoorbeeld gelukt om de druk van het leven te temperen. Ik had een goede gezondheid en ik was goed verbonden. Dat was mijn geheim: mijn thuis, mijn back-up.’

Wachten is dus ook verbinding zoeken?

‘Ik denk dat de essentie van het mens-zijn zit in het samenzijn. Ofwel het Miteinandersein, om het in de woorden van de Duitse filosoof Martin Heidegger uit te drukken. De Franse filosoof Emmanuel Levinas gaat nog een stap verder en zegt: ‘Wij zijn in de blik van de ander’. Zonder de ander ben ik niet. Ik word mens door u die nu hier naar mij luistert.

Maar in onze westerse wereld ligt de nadruk erg op het ikkige, het autonome. Dat zelfgevoel is sinds de verlichting in onze maatschappij sterk ontwikkeld. En natuurlijk is dat ook ergens goed voor. Het is fijn dat we zelf beslissingen kunnen nemen en ons leven tot op zekere hoogte zelf kunnen vormgeven, ik vind dat ook belangrijk.

‘Als we ons niet openstellen voor de ander, verpieteren we’

Maar het wordt problematisch wanneer we onszelf afsluiten. En dat is wel wat er in onze tijd veel gebeurd; autonomie wordt zo belangrijk gemaakt dat we de verbinding met elkaar kwijtraken. Ieder zit in zijn eigen bunker, terwijl je de ander nodig hebt om goed alleen te kunnen zijn. Wat nodig is, zijn openingen in die bunker. Geen schietgaten, maar ramen, zodat er licht naar binnen kan komen.

Dat licht, die ander, dat maakt ons leven rijker. Ik zeg altijd: verbind met medestanders, gelijkgestemden en goede vrienden die je kunnen ondersteunen. Maar ook met andersdenkenden, om je gedachten te toetsen. Als we ons niet openstellen voor de ander, verpieteren we.’