Wat kunst kan doen voor ons mentaal welzijn

Voor Vincent van Gogh was schilderen een manier om grip te krijgen op zijn binnenwereld. Hoe kunst en cultuur bijdragen aan onze mentale gezondheid onderzoeken wetenschappers tegenwoordig – of we het nu zelf creëren óf beleven.

Dat kunst – zowel het zelf maken als ernaar kijken – goed is voor je mentale welzijn, wordt steeds steviger wetenschappelijk onderbouwd. Wereldwijd onderzoek, onder meer van de World Health Organization, laat zien dat deelname aan kunst en cultuur stress vermindert, angst- en depressieve klachten kan verlichten, kwaliteit van leven verhoogt en het gevoel van verbondenheid versterkt.

Volgens de Engelse hoogleraar psychobiologie en epidemiologie Daisy ­Fancourt is kunst zelfs een ‘vijfde, vergeten pijler van onze gezondheid’ – naast voeding, slaap, bewegen en natuur. In haar boek Kunst als medicijn noemt ze verbeeldingskracht, creativiteit, esthetiek en zintuiglijke prikkeling als de ‘werkzame ingrediënten’ van kunst. Niet voor niets lopen er in verschillende landen programma’s waarbij artsen en zorgverleners kunst voorschrijven aan patiënten, bijvoorbeeld in de vorm van museumbezoek.

Grip op het leven

Het verhaal van Vincent van Gogh maakt de relatie tussen kunst, maken en mentaal welzijn invoelbaar. Voor de kunstenaar, die leed onder periodes van psychische ontregeling en diepe crises, was schilderen een manier om de draad op te pakken. Het gaf hem houvast, aandacht en richting. ‘Een bliksemafleider voor deze ziekte’, noemde hij het in een van de vele brieven aan zijn broer Theo, waarin hij heel open was over zijn mentale gesteldheid. Theo is hem zijn leven lang tot grote steun geweest.

Nadat Van Gogh zich vrijwillig had laten opnemen in een instelling in Saint-Rémy-de-Provence, schilderde hij veel in de buitenlucht. Door te ­focussen op de troost en vitaliteit van de natuur, probeerde hij zijn mentale worstelingen te kanaliseren. De kracht die hem dat gaf, wilde hij op zijn beurt weer doorgeven aan de beschouwers van zijn werk.

Onderzoek toont aan dat kunst de kwaliteit van leven verhoogt

In een brief aan zijn broer vergelijkt Vincent van Gogh het lege schilderdoek met het leven zelf. Dat laatste keert de mens ook altijd ‘een oneindig nietszeggende, ontmoedigende hopeloos makende blanke kant toe waar niets op staat’, schreef hij. ‘Maar de man van geloof, van energie, van warmte, laat zich daardoor niet met een kluitje in het riet sturen. Hij grijpt erin en doet iets.’

Het schilderen hielp hem vat te krijgen op zijn bestaan, was een manier om zich te uiten en gaf vorm aan zijn verlangen naar verbondenheid. Want Van Gogh bleef altijd zoeken naar wat kunst kon betekenen, voor zichzelf en voor anderen: een bron van troost, een moment van reflectie, een opening voor een gesprek.

Met die intentie lijkt hij ook Korenveld onder onweerslucht te hebben geschilderd. In zijn landschappen probeerde hij ‘triestheid, extreme eenzaamheid’ uit te drukken, schreef hij Theo. Maar de over­weldigende emoties die hij in de natuur ervoer, waren ook positief: ‘Ik weet bijna zeker dat ik in die doeken datgene heb verwoord wat ik niet in woorden uit kan drukken, namelijk hoe gezond en hartversterkend ik het platteland vind.’

Krachtige bijdrage

Kunst is geen luxe, maar een noodzaak, zegt Fancourt, en dat gold zeker voor Van Gogh. Maar ook wij kunnen er ons voordeel mee doen, als een toegankelijke en effectieve ­manier om je geest te voeden en een krachtige bijdrage aan je mentale welzijn.