De lessen van Vincent van Gogh (+ de plekken in Nederland waar je zijn lessen over kunst en natuur kunt beleven)

Tijd doorbrengen in de natuur is goed voor onze mentale gezondheid, dat weten we al langer uit onderzoek. Nieuwer is het inzicht dat kunst kijken of maken hetzelfde effect heeft. Vincent van Gogh deed beide tijdens zijn leven.

Hij is een van de beroemdste kunstenaars ter wereld, de maker van het schilderij Sterrennacht dat in het MoMa in New York hangt. Zijn werken zijn miljoenen waard, terwijl hij het zelf niet breed had. De storytelling rondom Vincent van Gogh was lange tijd vooral gericht op zijn successen. Over de worstelingen met zijn geestelijke gezondheid werd niet veel gezegd – tot een aantal jaar geleden. Tegenwoordig is er ook ruimte voor het ándere verhaal over Van Gogh; dat over zijn mentale lijden.

Mentale gezondheid

Vincent van Gogh kampte met psychische crises, en was daar open over. Zijn gevoelens van somberheid en eenzaamheid bracht hij in beeld in zijn werk. En hij schreef erover in zijn brieven, veelal aan zijn broer Theo, vertelt hij uitgebreid over hoe hij zich voelt. Hij schrijft over zijn moedeloosheid, wanhoop, financiële worstelingen en gebrek aan vooruitgang in het leven, en dat hij zich een mislukkeling voelt in zijn relaties met mensen.

Maar hij schrijft ook volop over wat hij doet om zich beter te voelen. Zoals: naar buiten gaan, de stad uit, op het platteland wonen. Wandelen en in de natuur zijn hielpen hem zijn gedachten en emoties te ordenen. Zo schrijft hij in 1890:

‘Ik weet bijna zeker dat die doeken jullie zullen vertellen wat ik niet in woorden kan uitdrukken: hoe gezond en hartversterkend ik het platteland vind.’

Daarmee deed Van Gogh instinctief wat de laatste decennia door talloze onderzoeken is aangetoond, namelijk dat tijd doorbrengen in de natuur goed is voor je mentale welzijn. We weten inmiddels dat het helpt bij stress, angst en depressie. Je krijgt er een beter humeur van en piekert minder. Alleen al het kijken naar groen heeft een positief effect op herstel bij ziekte.

Van strijd naar creatie

Kunst maken was voor Van Gogh een andere manier om met zijn wisselende mentale gezondheid om te gaan. Ook in periodes dat het minder goed met hem ging, vond hij kracht in zijn creativiteit. Zo schilderde hij veel toen hij zich vrijwillig liet opnemen in een psychiatrische instelling in Saint-Rémy.

En dat is niet zo vreemd, want veel recenter dan kennis over de heilzame werking van de natuur, is het inzicht dat ook kunst dat effect op ons heeft. Dat geldt voor zowel het actief als passief beleven van kunst. Uit een meta-analyse van maar liefst 3.000 onderzoeken concludeerde de World Health Organisation in 2019 dat beide ‘een grote bijdrage’ leveren aan het algehele welbevinden en de gezondheid van mensen.

Een van de hoofdauteurs van dit rapport, de Britse psychobioloog Daisy Fancourt, auteur van het recent verschenen boek Kunst als medicijn noemt kunst (van muziek en dans tot schilderen en poëzie) zelfs ‘naast voeding, slaap, bewegen en natuur de vijfde pijler van onze gezondheid’. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat creatieve activiteiten het brein versterken, stress en pijn verminderen en het risico op dementie, eenzaamheid en zelfs vroegtijdige sterfte verkleinen.

Gelukkig is Van Goghs psychische gezondheid niet langer een onder-belicht deel van zijn nalatenschap. Juist nu, in een tijd waarin de mentale gezondheid wereldwijd onder druk staat, kunnen zijn werken en inzichten troost en inspiratie bieden. De lessen van Van Gogh zijn daardoor relevanter en meer welkom dan ooit.

Een zomer vol Vincent

Fietsroutes, wandelpaden, musea en een heel park. Op deze plekken in Nederland kun je je laten inspireren door Van Gogh en kunst en natuur combineren.

Amsterdam

In het Van Gogh Museum in Amsterdam vind je natuurlijk een grote collectie schilderijen van Van Gogh, en kun je alles leren over zijn leven en werk. Maar wist je dat er ook veel activiteiten worden georganiseerd die bijdragen aan je mentale gezondheid?

Zo kun je mindful kunst kijken, yoga doen in het museum en is er een Slow Art Tour. Steeds populairder is het programma Vincent op vrijdag, een avond vol optredens, muziek, workshops, rondleidingen en meer. Wil je zelf aan de slag? Er zijn schilderworkshops en schildercursussen en je kunt binnenlopen bij het creatief atelier.

Brabant

In Zundert, Nuenen en Etten-Leur zijn erfgoedlocaties en musea ingericht; een mooie plek om te beginnen als je meer wilt weten over het leven van Van Gogh.

In het Vincent van GoghHuis Zundert staan zijn eerste levensjaren en zijn familie centraal. In de Van Gogh Kerk Etten-Leur ontdek je meer over het begin van zijn carrière als kunstenaar en ervaar je een show met licht en geluid. Tot slot kun je naar de Van Gogh Village in Nuenen. Hier maakte Van Gogh zijn beroemde werk De aardappel­eters. Ook kun je een wandeling of fietstocht maken langs 46 monumenten en 24 locaties waar je kunt zien wat Vincent zag en schilderde. Info: Van Gogh Sites Foundation.

In Het Noordbrabants Museum in Den Bosch zijn meer dan tien originele werken van Van Gogh te zien, met name uit zijn Brabantse periode.

In het Van Gogh Nationaal Park, dat ongeveer een kwart van Brabant beslaat, zijn vijf speciale Van Gogh wandelroutes en tien Van Gogh fietsroutes ont­wikkeld.

Drenthe

Vincent van Gogh was 30 jaar toen hij Den Haag verliet en bijna drie maanden in het veenlandschap rond Hoogeveen, Zweeloo en Nieuw-Amsterdam/Veenoord doorbracht om zich te laten inspireren en rust te vinden. Hij bleef er een herfst lang en maakte er schetsen en schilderijen. In de brieven aan zijn broer was hij lyrisch over de streek:

‘Drenthe is zóó mooi het is onbeschijfelijk schoon.’

Fiets- en wandelroutes leiden je langs plekken waar Van Gogh zijn rust en inspiratie zocht. In Nieuw-Amsterdam/Veenoord kun je het Van Gogh Huis bezoeken, waar zijn kamer er nog net zo uitziet als toen: het bed, het hout­­kacheltje, de schil­dersezel.

Bezoek het pittoreske kerkje van Zweeloo dat Van Gogh tekende en kom tot rust in dit eeuwenoude gebouw. Info: Van Gogh in Drenthe.

In het Drents Museum in Assen vind je in de Zaal van Schoonheid de Drentse schilderijen van Van Gogh. Wat Van Gogh in Drenthe oefende, zoals werken met licht/donker effect, zie je terug in zijn ­latere werken.

Hoge Veluwe

Een fijne plek om deze zomer een dag door te brengen, is het Nationale Park De Hoge Veluwe, waar het Kröller-Müller Museum ligt. Je kunt er werken van Van Gogh bekijken en wandelen in de beeldentuin. Ook vind je hier werk van onder meer Claude Monet, Georges Seurat, Pablo Picasso en Louise Bourgeois. Vanaf 15 september is er de tentoonstelling Van Gogh, al onze schilderijen te zien.

Deze publicatie is mede tot stand gekomen door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen.