‘Niet iedereen ervaart de wereld hetzelfde’: 9 vragen over synesthesie beantwoord

Wat als cijfers kleuren hebben en muziek zichtbaar wordt in vormen? Voor mensen met synesthesie is dat de werkelijkheid. Tessa van Leeuwen, cognitief neurowetenschapper, beantwoordt negen vragen over synesthesie.

Twee tot vier procent van de bevolking heeft synesthesie. Zo ook Tessa van Leeuwen, cognitief neurowetenschapper. Ze doet onder andere onderzoek naar dit fenomeen en vertelt alles wat je wil weten over synesthesie:

1. Wat is synesthesie?

‘Synesthesie betekent het verbinden van de zintuigen. Normaal gesproken zijn je zintuigen aan één soort ervaring gekoppeld: je ziet een letter, je hoort een geluid, je proeft een smaak. Bij mensen met synesthesie komt daar automatisch een extra ervaring bij.

Bijvoorbeeld: je ziet een letter en ervaart daar ook een kleur bij. Of je hoort muziek en ziet bewegingen of vormen. Het kan met allerlei prikkels gebeuren: geluid, smaak, aanraking. Sommige mensen hebben letter-kleur-synesthesie, anderen zien de maanden van het jaar als een cirkel in de ruimte om zich heen. Ikzelf zie kleuren bij letters en cijfers. En ook bij de dagen van de week, maar dan weer niet bij de maanden.’

2. Wanneer spreek je van synesthesie?

‘Om vast te stellen of iemand echt synesthesie heeft, letten we op een paar belangrijke kenmerken. Ten eerste moet de ervaring bewust zijn. Het is niet zomaar een associatie, zoals maandag met blauw verbinden omdat je aan Blue Monday denkt. Als je denkt aan het concept maandag, moet je er automatisch een kleurervaring bij hebben. Je kunt het niet aan- of uitzetten. Ten tweede moet het moet stabiel zijn qua tijd. Als iemand vandaag zegt dat dinsdag groen is, dan moet dat over een jaar nog steeds zo zijn.’

3. Waarom ziet de ene synestheet het getal acht als geel en de ander als blauw?

‘Iedereen die synesthesie heeft, ontwikkelt een eigen vorm. De omgeving speelt hierin een grote rol. Er is onderzoek gedaan naar letter-kleur-synestheten uit de Verenigde Staten die vroeger met een koelkastmagneten-letterset hebben gespeeld. Je ziet dat het patroon van de kleuren van die magneten terugkomt in de synesthesie die ze hebben. Je ervaringen hebben dus een grote invloed op hoe die combinaties van informatie precies tot stand komen.

Ook taal heeft invloed. De letter ‘A’, de eerste letter van het alfabet, roept voor veel synestheten een kleur op waar ze snel aan denken. Bijvoorbeeld rood, want dat is een makkelijke en bekende kleur. Veelgebruikte letters, zoals in de Nederlandse taal de ‘E’ en ‘N’, krijgen ook vaak duidelijke kleuren, zoals blauw of geel. Terwijl zeldzamere letters, zoals ‘X’ of ‘F’, vaker grijs of paars zijn. Er zijn dus trends, maar uiteindelijk is ieders synesthesie gevormd door persoonlijke ervaringen en omgeving.’

Lees ook: De kleur van muziek

4. Wat zijn de voordelen van synesthesie?

‘Synesthesie is een koppeling tussen de zintuigen, wat betekent dat je extra informatie krijgt. Dat kan helpen bij het onthouden van dingen. Heb je bijvoorbeeld letter-kleur-synesthesie, dan kan je met kleurencodes makkelijker woorden of getallenreeksen onthouden.

Daarnaast kan synesthesie ook gewoon heel mooi zijn. Muziek kan bijvoorbeeld kleuren oproepen, en dat verrijkt de beleving. Veel synestheten houden van bepaalde klanken omdat ze mooie kleuren hebben. Het is dus niet alleen functioneel, maar ook esthetisch.’

5. Zijn er ook nadelen?

‘Als je veel verschillende vormen synesthesie hebt, kan dat leiden tot overprikkeling. Letter-kleur-synesthesie is niet zo heftig, want dat uit zich alleen als je iets leest. Maar sommige mensen hebben meerdere vormen tegelijk. Bijvoorbeeld: smaken in je mond bij het horen van een taal, én kleuren bij letters, én bewegingen bij muziek. Dan kan het snel te veel worden. Je krijgt heel veel prikkels tegelijk binnen, wat kan leiden tot overprikkeling. Dat geldt gelukkig maar voor een klein deel van de synestheten.’

Lees ook: Het leed van de synestheet

6. Wat is een misvatting over synesthesie?

‘Veel mensen denken alleen aan aangeboren synesthesie, maar er bestaan meer vormen. Je kunt bijvoorbeeld ook later in je leven synesthesie ontwikkelen door hersenletsel. Als bepaalde hersengebieden beschadigd raken, kun je ineens lichtflitsen zien bij geluiden.

Ook bij het gebruik van hallucinerende drugs, zoals LSD, kunnen mensen synesthetische ervaringen hebben. Het verschil is dat die koppelingen niet stabiel zijn, dus dan kan er elke keer een andere kleur voor hetzelfde geluid worden opgeroepen.’

7. Hebben mensen met synesthesie ook vaker andere kenmerken?

‘Ja, synesthesie komt bijvoorbeeld vaker voor bij mensen met autisme. Van de algemene bevolking heeft twee tot vier procent synesthesie. Onder mensen met autisme is dat ongeveer twintig procent. Dat lijkt vooral te maken te hebben met prikkelverwerking, niet met sociale kenmerken. Of het ook andersom geldt, dat mensen met synesthesie vaker autisme hebben, is lastiger te onderzoeken.

Verder wordt er onderzoek gedaan naar het bredere profiel van synestheten. Het lijkt er bijvoorbeeld op dat als je synesthesie hebt, je dan wat gevoeliger bent voor het ontwikkelen van een angststoornis.’

8. Waarom is aandacht voor synesthesie belangrijk?

‘We denken vaak dat iedereen de wereld op dezelfde manier waarneemt: dat we het alfabet, de dagen van de week en taal hetzelfde ervaren. Maar dat is niet zo. Sommige mensen beleven dat heel anders. Omdat die ervaringen zich in het hoofd afspelen, zie je het niet aan de buitenkant. Kennis kan zorgen voor meer begrip.

Voor behandelaren is het bijvoorbeeld belangrijk om te weten dat synesthesie vaker voorkomt bij mensen met autisme, en dat het kan bijdragen aan overprikkeling. Gelukkig zie je in het vakgebied nu dat er steeds meer aandacht is voor hoe synesthesie past in hoe we denken over neurodivergentie en cognitieve profielen.’

9. Waar hou je je nu mee bezig in je onderzoek?

‘Ik kijk momenteel naar sensorische gevoeligheid en mentaal voorstellingsvermogen in relatie tot synesthesie. Het lijkt er op dat synestheten een beter voorstellingsvermogen hebben. Dus als je ze bijvoorbeeld vraagt om zich een appel voor te stellen, kunnen ze daar een realistisch beeld van vormen.
En het lijkt erop dat ze gevoeliger zijn voor prikkels.

Ik ben aan het onderzoeken hoe dat allemaal met elkaar samenhangt. Mentale voorstellingskracht is namelijk iets dat uit je brein komt, dat moet je uit je geheugen putten. Er wordt een beeld opgebouwd met behulp van je visuele cortex. Terwijl sensorische gevoeligheid iets is dat uit je zintuigen komt, dus dat komt van de andere kant van je brein.

Ik kijk naar het verschil tussen wat je brein verwacht te zien en wat je zintuigen echt waarnemen. Synestheten ervaren bijvoorbeeld kleuren bij letters of geluiden, ook al weten ze dat die kleuren er in werkelijkheid niet zijn. Die ervaringen voelen toch echt aan. Dat spanningsveld vind ik fascinerend.’

Ook interessant: Waarom vinden sommige mensen ASMR zo fijn en anderen niet?

Voor het onderzoek waar Van Leeuwen mee bezig is zijn nog deelnemers nodig: mensen mét synesthesie, mensen die sterk of juist nauwelijks kunnen visualiseren, én vooral heel veel controlegroep-deelnemers. Aanmelden kan via tessavanleeuwen.nl.