Waarom je volgens deze psychiater soms best mag liegen: ‘Als je altijd eerlijk bent, dan ben je een heel lomp en bot persoon’

We zeggen dat eerlijkheid loont. Toch doen we het bijna allemaal: liegen. Moeten we ons daar zorgen over maken? Volgens psychiater Martine Kamphuis mag je in sommige gevallen best een leugentje vertellen.

‘Mensen liegen op verschillende manieren. Iemand kan een onwaarheid vertellen, iets verzwijgen of positieve kanten naar voren halen’, zegt psychiater Martine Kamphuis. Voor haar nieuwe psychologische thriller De Leugenaar verdiepte Kamphuis zich uitgebreid in dit thema.

Als je denkt dat je nooit liegt, dan heb je het hoogstwaarschijnlijk mis. Altijd eerlijk zijn is bijna onmogelijk, blijkt uit een eerder artikel dat Heleen Peverelli voor Psychologie Magazine schreef. Ze probeerde een dag lang niet te liegen, maar al binnen enkele minuten had ze haar eerste leugen te pakken. Onderzoek ondersteunt het beeld dat we bijna niet kunnen ontkomen aan leugens: we zouden gemiddeld één tot twee keer per dag liegen.

Liegen of strategisch communiceren?

Niks om je zorgen om te maken, vindt Kamphuis (die haar schrijverspseudoniem gebruikt om te voorkomen dat patiënten haar herkennen). Ze raadt radicale eerlijkheid zelfs af. ‘Als je ervoor kiest om altijd eerlijk te zijn, dan ben je een heel lomp en bot persoon.’ In het experiment van Peverelli leverde volledige eerlijkheid veel stress, ongemakkelijke situaties en bijna het verlies van een vriendschap op.

Er zijn volgens Kamphuis genoeg situaties waarin eerlijkheid geen enkele meerwaarde heeft en waarin je best mag liegen. ‘Als iemand blij is met een nieuwe jurk, die ik persoonlijk niet mooi vind, en mij om mijn mening vraagt, zal ik niet zeggen dat ik hem prachtig vind,’ zegt ze. ‘Maar ik zal wel de suggestie wekken dat ik het mooi vind. Dat zie ik niet als liegen, maar als strategisch communiceren.’

Het wordt volgens haar een ander verhaal wanneer eerlijkheid nodig is om iemand te beschermen of een belangrijke beslissing te beïnvloeden. ‘Als iemand met een jurk met een diep decolleté naar een sollicitatiegesprek toe wil gaan, dan zeg ik wél eerlijk dat dat geen goed idee is.’

‘Ik vind dat je nooit mag liegen’

Die nuance herkennen veel mensen. Op Instagram reageerden ruim driehonderd volgers van Psychologie Magazine op de stelling: ‘Ik vind dat je nooit mag liegen’. De ruime meerderheid was het daar niet mee eens.

84 procent vindt liegen geoorloofd om iemand te beschermen. 60 procent vindt dat je mag liegen om iemand niet te kwetsen. Over liegen om sociale situaties makkelijker te laten verlopen zijn de meningen verdeeld: iets minder dan de helft vindt dat acceptabel.

Veel volgers maken daarbij hetzelfde onderscheid als Kamphuis. Ze spreken liever over iets verzwijgen, anders formuleren of de nadruk verleggen, dan over ‘echt liegen’. ‘In plaats van een leugen vertellen, kun je ervoor kiezen om andere woorden te gebruiken,’ schrijft iemand.

Niet iedereen deelt die visie. 27 procent van de volgers vindt dat je altijd eerlijk moet zijn. Zij sluiten daarmee aan bij filosoof Immanuel Kant. Hij stelt dat liegen slecht is omdat het vertrouwen tussen mensen schaadt en daarmee communicatie onmogelijk maakt.

Ook interessant: Drogredenen: leugens vermomd als waarheid

Ook in therapie wordt er gelogen

Dat liegen niet per se iets kwaadaardigs is, ziet Kamphuis ook in de spreekkamer. ‘Je zou verwachten dat mensen die in therapie komen eerlijk zijn over wat ze voelen en meemaken omdat ze hulp willen, maar toch vertellen ze soms leugens of verzwijgen ze dingen.’

Waarom? ‘Cliënten zijn bang dat hun problemen te zwaar gevonden worden en dat ze geen behandeling krijgen, of andersom dat een therapeut ingrijpt en opname voorstelt. Soms is er schaamte of angst voor oordeel.’ Ook kan het een beschermende functie hebben, zegt Kamphuis. ‘Je kunt liegen zien als een slot op je deur. Je mag soms dingen voor jezelf houden, als dat de ander niet schaadt.’

Dat betekent niet dat ze niks doet met de leugens in de spreekkamer. ‘Als iemand één keer te laat komt en zegt dat de brug open stond, is dat een leugentje om bestwil. Maar als iemand structureel te laat is en steeds excuses verzint, kan dat invloed hebben op de therapeutische relatie maar ook op relaties buiten de therapie. Dan wordt het betekenisvol om er dieper op in te gaan.’

Ook interessant: In de ban van Op zoek naar Marlotte: wat is pseudologia fantastica? ‘Je liegt niet om iets te krijgen, maar om iemand te zijn’

Wat zeggen je leugens over jou?

Volgens Kamphuis kan het interessant zijn om bij jezelf na te gaan wanneer je liegt. ‘Sta eens stil bij je eigen leugens. Waarom loog je? Was het een automatische reflex of een bewuste keuze? Soms floept een leugen eruit omdat een situatie je overvalt. Het helpt om achteraf te reflecteren: vond ik dit oké, of had ik het anders willen doen?’

‘Mijn boodschap is niet: gij zult nooit meer liegen. Maar de beweegredenen achter liegen onderzoeken – waar komt het vandaan, heb ik het nodig, wil ik het – dat kan veel inzicht geven.’

De psychologische thriller De Leugenaar verscheen bij De Crime Compagnie

Bronnen: D. M. Markowitz. Toward a Deeper Understanding of Prolific Lying: Building a Profile of Situation-Level and Individual-Level Characteristics. Communication Research, 2022