Monogamie door de ogen van de bioloog: ‘Ons ideaal van monogamie is ook maar cultureel bepaald’
Diep in ons hart willen we het allebéí: de vertrouwdheid en geborgenheid die een vaste partner biedt, maar ook de spanning van het avontuur met een onbekende. Zijn onze ideeën over monogamie aan het veranderen? Dit betekent monogamie volgens een bioloog.
Het grote verschil tussen mensen en andere, meer promiscue, mensapen is dat wij in staat zijn te reflecteren op ons seksuele gedrag, zegt hoogleraar biologie Liesbeth Sterck van de Universiteit Utrecht. Ze onderzocht onder meer hoe chimpansees en makaken relaties onderhouden.
‘Mensen hebben emoties, net als alle andere dieren, maar we hebben ook een ratio die het mogelijk maakt om die emoties te sturen.’ Daardoor zijn we in staat ons in te houden wanneer we willen vreemdgaan. Ook kunnen we ons verstand achteraf gebruiken om foute of verboden seks weg te rationaliseren: schat, het stelde niks voor! Bovendien zijn we in staat om liefde en seks van elkaar te scheiden.
Bij monogamie heeft, volgens de definitie van Sterck, ‘het merendeel van de volwassen individuen gedurende één paarseizoen één partner’.
De diersoort mens bekeken door de ogen van de bioloog – de grootte van mannetjes en vrouwtjes, de paringsduur, en fysieke kenmerken zoals de grootte van de testikels in aanmerking genomen – zit ‘ergens tussen monogamie en polygamie in’. We lijken nog het meest op gibbonkoppeltjes in een grotere groep: ‘Gibbons vormen paartjes, maar ze gaan soms vreemd met de buren.’
Waarom zijn mensen monogaam?
De mens is van oudsher om twee redenen monogaam. ‘De vader draagt ook zorg voor de kinderen en hij wil zijn vrouw beschermen tegen roofdieren – en andere mannen. Jaloezie is nog altijd een krachtige emotie in relaties.’
Er is echter één grote bedreiging voor de moderne monogamie: welvaart. Vroeger was de man nodig om het gezin te onderhouden, nu kan een vrouw met een baan haar kind ook alleen opvoeden. ‘Het is makkelijker geworden om haar partner te verlaten als de relatie niet meer goed gaat.’
Naarmate partners financieel zelfstandiger zijn, wordt de kwaliteit van de relatie belangrijker
De moderne mens wordt in het algemeen steeds zelfstandiger, zegt Sterck. ‘Dankzij internet hebben mensen veel meer contacten, de poel waaruit ze kunnen vissen is groter. Waarom zou je je vastleggen als er om de hoek nog een leuker iemand is?’ Naarmate de partners financieel zelfstandiger zijn, wordt de kwaliteit van de relatie dan ook belangrijker, verwacht Sterck.
Opvallend genoeg zijn er wereldwijd meer polygame dan monogame samenlevingen, blijkt uit cijfers van de Ethnographic Atlas en onderzoek door de evolutionaire psychologen Daley en Wilson in de jaren tachtig.
Redeneren wij westerlingen misschien niet te veel vanuit de westerse norm van monogamie, die voortkomt uit het christendom? Niet per se, zegt de bioloog. ‘Er bestaan ook veel monogame culturen die niet westers of christelijk zijn.’
Lees ook: In onze opvoeding lijken we meer op dieren dan we denken
Dit artikel verscheen eerder in Psychologie Magazine.
