Genezen door een nepbehandeling? Dit is het bijzondere effect van placebo’s
Soms is een behandeling niets meer dan een pil zonder werkzame stof en tóch knappen mensen ervan op. Dat is te danken aan het placebo-effect. Maar hoe kan iets dat ‘niet werkt’ ons wel beter maken?
In het MST-ziekenhuis in Enschede ondergaan patiënten met de zeldzame darmaandoening MALS een operatie die soms slechts schijn is: onder narcose, met sneden en hechtingen, maar zonder dat iemand daadwerkelijk word behandeld. Het is een experiment dat moet uitwijzen of dat de normale ingreep bij MALS echt effect heeft of dat het placebo-effect net zo krachtig is.
De meningen van deskundigen zijn verdeeld, want een nep-operatie roept allerlei ethische vragen op. Maar tegelijkertijd is het effect van schijnbehandelingen – met name bij medicatie – wetenschappelijk aangetoond. De werking is misschien één grote verbeelding, het effect van placebo’s is levensecht. Hoe kan dat?
Wat is een placebo?
Medische behandelingen die niet werkzaam zouden moeten zijn, maar desondanks toch helpen genezen, noemen we placebo’s. Een placebo-behandeling is vaak een pilletje of een poeder om een onschuldige kwaal te behandelen. Zo kan een placebo angst of stress verminderen, hoofdpijn doen verdwijnen en een allergische reactie verlichten.
Maar ook in de operatiekamer werkt het placebo-effect; een nep-operatie kan iemand echt van zijn klachten afhelpen, blijkt uit verschillende experimenten. Zo schreven we eerder over een behandeling van een groep Parkinsonpatiënten. Tijdens de operatie werden bij alle patiënten vier gaten in de schedel geboord. De ene helft kreeg een ‘echte’ operatie, waarbij dopamineproducerende hersencellen werden ingespoten (daar hebben mensen met Parkinson een tekort aan), bij de andere helft zat er een zoutoplossing in de injectienaald.
Beide groepen ervoeren positieve effecten van de operatie. De hersenen van alle patiënten produceerden meer dopamine en ze hadden allemaal minder last van bewegingsstoornissen. En dat terwijl de patiënten wisten dat er een kans bestond dat ze een ‘neppe’ operatie zouden krijgen.
Hoe werkt het placebo-effect?
De kracht van onze verwachting is groot. Als we geloven dat iets werkt, dan werkt het ook. Maar wat gebeurt er dan precies in ons lichaam en brein?
De werking van placebo’s schuilt voor een belangrijk deel in het feit dat ze de productie van lichaamseigen pijnstillers (endorfinen) stimuleren. In een onderzoek werd bij proefpersonen een bloeddrukband om hun arm opgepompt tot het pijnlijk werd. Intussen kregen de deelnemers via een infuus een pijnstillend stofje toegediend – tenminste, dat dachten ze. In werkelijkheid was het een zoutoplossing. Bij ruim een kwart van de deelnemers nam de pijn desondanks af.
Lees ook: De 5 superkrachten van ons lichaam
Het interessante was dat dezelfde proefpersonen weer meer pijn kregen wanneer ze stiekem via dat zelfde infuus nalaxon toegediend kregen. Nalaxon is een middel dat de werking van endorfinen neutraliseert. Het lichaam maakte als reactie op de placebo dus zelf pijnstillers aan, die vervolgens weer afgebroken werden door de toediening van nalaxon.
Ook hersenonderzoek legde het effect van placebo’s bloot. Zo blijkt dat placebo-antidepressiva hetzelfde effect hebben in de hersenen als echte antidepressiva. Beide medicijnen zorgen ervoor dat de ‘denkende’ hersengebieden (de prefrontale cortex) actiever worden en de activiteit in de gebieden die verantwoordelijk zijn voor emotieverwerking afneemt. De placebo-pijnstiller heeft eenzelfde effect: het cognitieve brein wordt actiever, terwijl de activiteit in het gevoelsbrein mindert waardoor mensen minder pijn hebben.
Psychische werking van placebo
Een placebo brengt dus een fysiek effect teweeg zónder dat er werkende stoffen aan te pas komen. Daar zitten psychische mechanismen achter. Een verklaring is het conditioneringseffect. Onderzoekers lieten mensen met een allergie drie dagen achter elkaar een drankje en een allergie-remmend medicijn innemen. Korte tijd later werd dit herhaalt, maar kregen de mensen enkel het drankje, zonder het medicijn. Toch vertoonden de mensen dezelfde verminderde allergische reactie.
Daarnaast speelt onze verwachting een grote rol. Als je dénkt dat een medicijn je beter maakt, gebeurt dat ook. Onze verwachtingen kunnen namelijk enorme lichamelijke reacties op gang brengen. Zo weten we uit onderzoek dat alleen al wat de arts zegt veel verschil maakt. Als een arts zegt dat de pijn of jeuk die je van een prikkel ervaart wel meevalt, dan valt het ook mee. Zegt de arts dat het behoorlijk wat pijn gaat doen, dan ervaren mensen juist bovengemiddeld veel pijn.
Hoe geloofwaardiger een nepbehandeling is, hoe groter het placebo-effect. Injecties zijn bijvoorbeeld indrukwekkender dan een pilletje, waardoor ze beter werken. Uit onderzoek blijkt dat het effect van een onbekend, kleurloos pilletje uit een merkloos doosje het minst goed werkt. Hoe sterker jij gelooft dat iets helpt, hoe groter de kans dat het daadwerkelijk effect heeft.
Lees ook: Gezondheidspsycholoog Andrea Evers over hoe verwachting je zelfherstellend vermogen helpt
